Verplicht doorverwijzen bij weigeren euthanasie?
Discussie over verantwoordelijkheid artsen rond het levenseinde
De artseneed stelt dat artsen tot taak hebben het lijden van patiënten te verlichten. Dat lijkt eenvoudig, maar het is lang niet altijd duidelijk wat dit concreet betekent. Met name rond het levenseinde kan dit tot complexe vragen leiden. Welke verantwoordelijkheid hebben artsen als een patiënt om euthanasie vraagt, maar de arts kan of wil daar niet op ingaan? Wat als een patiënt met beginnende dementie om euthanasie vraagt? Hoe kan voorkomen worden dat aan het eind van het leven onwenselijke interventies plaatsvinden? Over deze en andere vragen organiseerde de KNMG op 22 april 2009 een bijzonder symposium, waarin de vraag centraal stond wat de verantwoordelijkheden van artsen zijn rond het levenseinde.
Sterven
Sterven is van alle tijden, maar de rol van artsen daarbij is dat zeker niet. In vroeger tijden had volgens ethicus Dick Willems de arts een ondergeschikte rol bij het sterven, en trad hij terug als het sterven nabij was – ook om de suggestie te vermijden dat hij iets met dat sterven te maken had. Tegenwoordig zien veel artsen voor zichzelf een verantwoordelijkheid bij het bewerkstelligen van een goede ‘gehumaniseerde’ dood. Dat betekent onder andere: tijdig stoppen of niet beginnen van behandelingen, ‘preventie’ van een slecht sterfbed, het maken van zorgplannen en eventueel euthanasie of hulp bij zelfdoding. Ook is het van belang dat duidelijker geformuleerd wordt wat precies een ‘goede dood’ is.
Verwijsplicht
Sommige patiënten zien voor zichzelf een goede dood in de vorm van euthanasie. Er bestaat echter nog de nodige onduidelijkheid over de verantwoordelijkheid die artsen in zo’n situatie hebben, met name als zij de gevraagde euthanasie niet kunnen of willen uitvoeren. Vanwege principiële redenen tegen euthanasie, maar ook vanwege de overtuiging dat in een bepaalde situatie niet is voldaan aan de zorgvuldigheidseisen. In beide situaties bestaat er volgens de KNMG geen actieve verwijsplicht. ‘Van gewetensbezwaarde artsen kan niet gevraagd worden mee te werken aan iets waar zij niet achter kunnen staan’, aldus KNMG-voorzitter Kruseman. Volgens NVVE-voorzitter Sutorius laten veel artsen hun patiënten echter in de kou staan. Hij is benieuwd naar het oordeel van de rechter in deze kwestie en daagt de KNMG uit mee te werken aan een proefproces. Kruseman leek daar weinig in te zien. Volgens hem ontstaan veel problemen doordat artsen niet, of te laat aangeven wat hun eigen positie is ten aanzien van euthanasie. ‘Arts en patiënt moeten tijdig met elkaar in gesprek gaan over de mogelijkheden die de arts kan bieden rond het levenseinde. Dat kan veel misverstanden en verkeerde verwachtingen voorkomen.’ Dergelijke problemen kunnen volgens hem niet via juridische weg opgelost worden. KNMG-jurist Legemaate meende dat een dergelijk proces ook weinig kans van slagen zou hebben, omdat artsen in het huidige systeem de ruimte hebben om een eigen afweging te maken. Artsen zijn dus niet verplicht de volledige mogelijkheden van de wet te gebruiken.
Euthanasie en dementie
Een andere vraag die tijdens het symposium aan de orde kwam was die naar euthanasie bij beginnende dementie. Deze thematiek kwam recent in het nieuws door de documentaire ‘Voor ik het vergeet’, waarin Paul van Eerden, een patiënt met beginnende dementie, zelf de middelen bij elkaar zoekt om een eind aan het leven te maken. De huisarts weigerde hieraan medewerking, omdat zij de doodswens niet kon invoelen. Hoewel het aantal casus nog gering is, lijkt de laatste jaren, ook door de toetsingscommissies, breder erkend te worden dat ook het vooruitzicht van een verdere dementering kan leiden tot ondraaglijk en uitzichtloos lijden. Een van de verwachtingen die werd uitgesproken is dat, met toenemende kennis en vroegdiagnostiek, de vraag om euthanasie bij beginnende dementie de komende decennia mogelijk explosief zal toenemen. Het is daarbij wel de vraag of het gaat om vragen ‘voor de toekomst’, of om actuele vragen. In veel gevallen blijkt namelijk de vraag om euthanasie in de loop der tijd naar de achtergrond te verdwijnen. Bij beginnende dementie blijft het bovendien buitengewoon lastig de wilsbekwaamheid en de ondraaglijkheid van het lijden vast te stellen.
Palliatieve zorg
Rond het levenseinde spelen uiteraard meer vragen dan die rond euthanasie. Met name de palliatieve zorg heeft de laatste decennia een spectaculaire ontwikkeling doorgemaakt. Twee van de voortrekkers op dat gebied lieten hun licht schijnen over deze ontwikkelingen. Oncoloog Lia van Zuylen liet zien hoe het zorgpad stervensfase de symptoomlast in de stervensfase kan verminderen. Hoogleraar palliatieve zorg Kris Vissers hield tot slot een vurig pleidooi voor een eerdere introductie van palliatieve zorg in het soms jaren durende zorgproces. Hij parafraseerde daarbij een bekend gedicht: ‘Langdurig pijn lijden behoort tot het zeer weinige dat niet zou mogen; Toch wordt het veel toegelaten…’
Gert van Dijk, beleidsmedewerker ethiek KNMG, g.van.dijk@fed.knmg.nl
Klik hier voor de diverse presentaties van het symposium.
Ik & kwaliteit
Ik & kwaliteit. Nieuwe reeks in federatienieuws (Medisch Contact) en online. Met maandelijks een interview met een arts over eigen kwaliteitsactiviteiten of die van de vereniging. Heeft u een praktische uitwerking van kwaliteitsnormen waar collega’s hun voordeel mee kunnen doen? Meld u aan via kwaliteitsmeter@fed.knmg.nl.
Artsenfederatie KNMG bevordert de kwaliteit, veiligheid, transparantie en toetsbaarheid van medisch handelen en ondersteunt artsen daarin. Dit werk voeren we uit in nauwe samenhang met de zeven federatiepartners van de KNMG. Lees meer
